این ادعاها بهسادهگی که به نظر میرسند نیستند، اما پاسخ به «بله» نزدیکتر است تا «نه».
پارک ملی گروس مورنه به «سرزمین میانی» تشبیه میشود، زیرا مانتل لایه میانی زمین است.
اعتبار تصویر: rusty426/Shutterstock.com
اگر به مکانهای مناسب نگاه کنید، ممکن است ادعای وجود تنها یک یا دو مکان بر روی زمین که میتوانید مستقیماً بر روی مانتل قدم بگذارید، را ببینید؛ این ادعا چه اندازه درست است، چه معنایی دارد و اگر واقعی باشد، چگونه به وجود آمده است؟
هر مدلی از زمین (یعنی هر مدل علمی) نشان میدهد که پوسته اطراف مانتل میپیچد و مانتل بهنوبت هستهٔ بیرونی و سپس هستهٔ داخلی را احاطه میکند. این ترتیب طبیعی به نظر میرسد، بنابراین اگر بخواهیم مانتل را بررسی کنیم، باید حداقل یک کیلومتر حفر کنیم.
به گونهای، مانتل گاهی به سوی ما میآید؛ آتشفشانهایی که بر بالای نقاط گرم قرار دارند، توسط ستونهای مانتلِ مادهٔ داغ رانده میشوند که از پوسته نفوذ کرده و به شکل لوا فوران میکند. با این حال، اگر قدم گذاشتن بر روی سنگهای آتشفشانی که لوا سرد شده ساخته میشود، کافی بود تا بر روی مانتل قدم بزنیم، میتوانستیم این کار را در صدها مکان انجام دهیم، نه فقط یک یا دو مکان.
جزیره روی ریدج
ادعاهای بزرگتری دربارهٔ جزیرهٔ مککوری، یک جزیرهٔ نیمهقطبی استرالیا، مطرح میشود. در اینجا میتوانید نه تنها بر مایع پیشین مانتل که سرد شده و تبدیل به قطعهای دیگر پوسته شده قدم بگذارید، بلکه بر بخشی از مانتل که بهصورت کامل بهبالای سطح فشار آمده ایستاده است، قدم بگذارید.
در سال ۱۹۹۷، جزیره مککوری بهعنوان یک مکان میراث جهانی فهرست شد. توصیف این فهرست از جزیره اینگونه بود: «تنها مکان روی زمین که نیروهای تکتونیک باعث آورده شدن سنگهای استخراجشده از مانتل اقیانوسی به سطح در چارچوب یک مرز صفحه فعال فعلی شدهاند».
مککوری به دلایل متعددی فهرست شد؛ برخی از این دلایل به غنای جمعیت پنگوئنها و القاقها مربوط میشود، اما عمدتاً بهدلیل فرصت بینظیری که برای مطالعه فرایندهایی که معمولاً در اعماق اقیانوس رخ میدهند فراهم میکند.
جزیره مککوری نسبتاً کوچک است — تقریباً دو برابر مساحت منهتن — و اگر فکر میکنید که بهنظر میرسد شبیه نیست که مانتل در اینجا از طریق پوسته عبور کند و در جای دیگری بهندرت اینگونه باشد، درست میگویید. نقشهبرداری بستر دریا نشان میدهد که جزیره مککوری بر روی یک ریدج ۱۶۰۰ کیلومتری (۹۰۰ مایلی) واقع است که از نزدیکی نیوزیلند به سمت قطب جنوب ادامه دارد.
تمام این ریدج یک نوار باریک عمدتاً از مادهٔ مانتل را نشان میدهد که بین صفحات هند-استرالیا و اقیانوس آرام بهبالا فشرده شده است. با این حال، اگرچه این ریدج نسبت به صفحات مجاور و حتی گودالهای اطرافش بسیار بالاتر است، اما بیشتر آن همچنان در زیر سطح اقیانوس باقی میماند. امکان قدمزدن در آن وجود ندارد. فقط در جزیرهای که نام ریدج را به خود اختصاص داده و چند جزیرهٔ کوچک نزدیک آن، مانتل بهطوری فشرده شده است که تا بالای سطح آب برآمده است.
امکان دارد در برخی مرزهای صفحه دیگر ریدجهای مشابهی از مادهٔ مانتل وجود داشته باشند که هنوز کشف نکردهایم، زیرا آنها هرگز به اندازه کافی بالا نمیروند تا در معرض هوای آزاد قرار گیرند.
بخشی از سرزمین میانی
دسترسی به جزیره مککوری بسیار دشوار است مگر اینکه پژوهشگر باشید. بخش عمدهای از حیاتوحش بومی منحصربهفرد این جزیره به دلیل گربهها، موشها و خرگوشهای وارد شده هنگام شکار فیلسِلها و پنگوئنها به حاشیهٔ انقراض نزدیک شد. یک کمپین ریشهکنسازی موفقیت عظیمی به خود نشان داد که منجر به بازگشت بسیاری از گونهها شد، اما هزینهبر نیز بود. برای محدود کردن خطر تکرار این رویداد، تنها ۲٬۰۰۰ گردشگر در هر سال مجاز به بازدید هستند.
در مقابل، پارک ملی گروس مورنه در نیوفوندلند بسیار مشتاق است تا پولهای گردشگری شما را جذب کند و ادعا میکند که یکی از تنها دو مکانی در جهان است که میتوانید بر سنگهای مانتل قدم بگذارید و تاریخ باستانی زمین را حس کنید. وبلاگنویسان سفر حتی این منطقه را «سرزمین میانی» مینامند، زیرا مانتل لایهٔ میانی زمین است.
گروس مورنه همچنین یک منطقه میراث جهانی یونسکو است و شاید نمونهٔ مانتل بیشترین مطالعات را در خود داشته باشد. در حالی که مککوری تازه است، سطحهای مسطح گروس مورنه تقریباً نیم میلیارد سال قدمت دارند. این سطوح مساحتی وسیع از مانتل و پوسته اقیانوسی را تشکیل میدهند. این سنگها به دلیل غیرقابل سکونت بودن برای گیاهان، به راحتی قابل مشاهده (و شگفتانگیز) هستند. سطوح کهنه از اکسید آهن به رنگ قرمز میشوند، در حالی که مادهای که به هوا معرض نشده است معمولاً به رنگ سبز تیره است که نشانگر سنگهای مانتل همانند اولیویین میباشد.
موارد دیگر؟
اگرچه جزیره مککوری به دلیل اینکه هنوز از مانتل ساخته شده و بهبالا فشار میآید، منحصر بهفرد است، و گروس مورنه ادعا میکند که یکی از تنها دو مکان برای قدمزدن بر مانتل است، این ادعا مورد برخی منازعات قرار دارد. برای مثال، برخی از مناطق دیگر نیوفوندلند نیز توسط همان فرایندهایی که سطحهای مسطح گروس مورنه را شکل دادهاند، تشکیل شدهاند.
علاوه بر این، هیچ منبع معتبرتر از چارلز داروین به این نکته اشاره نکرد که جزایر سنتپیتر و سنتپائول در اقیانوس جنوبی، آتشفشانی نیستند، بلکه توسط بالا آمدن زمین تشکیل شدهاند.
مادهٔ مانتل که این جزایر بهطور جزئی از آن تشکیل شدهاند، شاید به ساکنان موقت چهارگانه آنها اجازه دهد تا این جزایر را در همان دستهٔ سایتهای برجستهتر قرار دهند. اما با مساحت مجموعی ۱٫۵ هکتار (۳٫۷ ایکر)، که بخش زیادی از آن به زودی به دلیل افزایش سطح دریا از دست خواهد شد، منطقی است که این جزایر اغلب نادیده گرفته شوند. شاید نمونههای دیگری نیز وجود داشته باشند که هنوز نتوانستهایم کشف کنیم.
چگونه مانتل در معرض میشود
هنوز دربارهٔ این که چگونه بخشهایی از مانتل گاهی به بالای پوسته میآیند، بحث و جدل وجود دارد.
جزیره مککوری و گروس مورنه به این نکته مشترک دارند که در مرزهای صفحه شکل گرفتهاند. معمولاً وقتی صفحات با هم تصادم میکنند، یکی زیر دیگری فرو میرود و به مانتل فشار میآورد. اما استثناهایی نیز وجود دارد.
وقتی قارهها به هم میرسند، میتوانند حوضههای اقیانوسی که ابتدا بین آنها قرار دارد را بهبالا فشار دهند. مادهٔ پوسته اقیانوسی در بسیاری از رشتهکوههای حاصل، از جمله مثالهای مشهور مانند آلپ و هیمالیا، نقش میگیرد. گاهی برخی از مانتل زیرین در این فرایند دچار فشار میشود و به شکل «اوفیولیت» شناخته میشود.
در حالی که منتظر یک زمینشناس با استعداد شعر سرایی هستیم تا آهنگی دربارهٔ تشکیل اوفیولیت با ملودی «Opalite» از تیلور سویفت بنویسد، باید بگوییم اکثر اوفیولیتها قدیمی، قطعهقطعه، بهمریخته و اغلب فرسایشی هستند. ادعای امکان قدمزدن بر روی مانتل در آنجا دشوار است.
از سوی دیگر، فهرست یونسکو جزیره مککوری را «نمونهای تقریباً دستنخورده از اوفیولیت» توصیف میکند.
اگرچه شکلگیری منحصر بهفرد جزیره مککوری هنوز مورد تردید است، بهطور کلی اینطور درک میشود که صفحات اقیانوسی آرام و هند-استرالیا از هم جدا شدند و مادهٔ مانتل بین آنها در معرض شد. سپس جهتگیری صفحات تغییر کرد و بخشی از صفحه آرام زیر مادهٔ مانتل فشار آمد. تغییرات بعدی باعث شد تا بخشی از مانتل محبوس بهبالا فشار داده شود. عمدتاً این کار بهسادهای یک برجستگی بر بستر دریا ایجاد کرد، اما ۳۰۰٬۰۰۰ تا ۶۰۰٬۰۰۰ سال پیش، فشار بهقدری شدید شد که جزیره به بالای موجها برآمد.
فرآیند گروس مورنه بهنظر میرسد متفاوت باشد، و با توجه به قدمت بسیار بیشتر آن، ما حتی کمتر از چگونگی وقوع آن مطمئنیم، هرچند که نحوه بقا و حفظ شکل عالی آن نیز سؤالبرانگیز است.
اینکه آیا این دو مکان واقعاً تنها مکانهای جهان هستند که امکان قدمزدن بر مانتل را دارند یا نه، موضوعی قابل بحث است، اما قطعاً بهترینها هستند.
